Погляд праз полымя

Погляд праз полымя

немцы

Доўгі час лічылася, што 11 верасня 1942 года, калі фашысты знішчалі Драмлёва, жывымі з полымя выйшлі трое падлеткаў: Міша Данілюк, Міця Юрасік і Коля Ярмашук. Аднак ва ўспамінах жыхароў навакольных вёсак Сцяпанкі і Горкі, якія расказвалі пра трагедыю нашай “вогненнай вёскі”, увесь час згадваўся чацвёрты, што цудам выратаваўся ад смерці. На пытанне, як яго звалі, звычайна чуў: “Не ведаем, ён быў не наш, з “усходнікаў”.
І вось праз сем дзясяткаў гадоў ён адшукаўся. 83-гадоваму рыжаніну Віталю Сяргеевічу Чахлову тады, у верасні сорак другога, ішоў трынаццаты год. Памяць, у адрозненне ад зроку, яго дасюль не падводзіць. Днямі атрымалася пагаварыць праз скайп з апошнім жывым сведкам расправы над мірнай палескай вёскай.

— Віталь Сяргеевіч, шчаслівы бачыць вас у добрым здароўі.
— Дзякую.
— Тэма Драмлёва — асаблівая для Жабінкаўшчыны. Штогод 11 верасня на месца “вогненнай вёскі” прыходзяць людзі, каб пакланіцца ахвярам фашызму. Для вас, хто ўратаваўся ад лютай кары, згадваць пра тыя падзеі няпроста, балюча. Таму пачнем з такога пытання: як сталася, што вы апынуліся ў Драмлёве?
— Слухайце, я буду гаварыць вам, як там апынуўся. Мая радзіма — Магілёўская вобласць, вёска Збышын, дзе нарадзіўся 19 лютага 1930 года. У 39-ым пераехалі ўсёй сям’ёй у Бабруйск. Мой бацька Сяргей Міхайлавіч скончыў курсы павышэння бухгалтарскага ўліку ў Мінску і быў накіраваны напрыканцы 1940 года ў Брэст, дзе патрабаваліся кадры для савецкіх устаноў. З сабой тата ўзяў мяне і старэйшага брата Васіля, мама з дочкамі засталіся ў Бабруйску. Планавалі, што ўлетку яны пераедуць у Брэст, дзе бацька атрымаў двухпакаёвую кватэру. Аднак 22 чэрвеня пачалася вайна, і сям’я засталася раздзеленай.
Праз месяц-другі бацьку арыштавала гестапа, і тады жанчына, жонка чырвонага камандзіра, што жыла побач, прапанавала нам з братам пайсці з горада. Трапілі ў Сцяпанкі, дзе яна дамовілася, каб яе сям’і далі прытулак, паклапацілася і пра нас: “Ёсць хлопчыкі, якія засталіся без родных, можа і ім будзе месца?” Брат застаўся ў Сцяпанках, а я трапіў у суседняе Драмлёва.
— Хто вас прытуліў?
— Сям’я Верамеевых. Толькі не ведаю, гэта было іх прозвішча ці вясковая мянушка, утвораная ад імя найстарэйшага ў сям’і гаспадара. Гэты стары, памятаю, меў тады столькі ж гадоў, як я цяпер. У яго былі два сыны і дзве хаты на агульным падворку. У хаце малодшага з сыноў, якога ўсе клікалі дзядзькам Барысам, я спыніўся ў верасні 41-га года.
— Мне зразумела пра каго ідзе гаворка. Значыцца, вы апынуліся ў сям’і Юрасікаў, у Ерамея Іванавіча і яго сына Барыса…
— Я буду называць, як там называлі: “Верамеева хата”, “Верамеевы ўнукі”… Людзі ў вёсцы не ўжывалі прозвішчаў — толькі мянушкі. Так ім было зручней.
— Чым вы займаліся, пакуль жылі ў Драмлёве?
— Я быў пастушком. Верасень у Беларусі ў 1941 годзе выдаўся вельмі цёплым, я застаўся ў Верамеевых і на зіму. Дапамагаў дзядзьку Барысу і ў гаспадарцы. Ён быў вельмі добры шавец, памятаю, шыў нават паліто ўсім сваім аднавяскоўцам, мне з вайсковай плашч-палаткі — сарочку.
Як прыйшла вясна новага ўжо 42-га года, зноў пачаў пасвіць рагуляў у Верамеевых. Гэтая сям’я была маладая, дзядзька Барыс меў, відаць, гадоў 32. У яго з жонкай меўся хлопчык — гадоў трох-чатырох на выгляд.
— У вас цудоўная памяць, Віталь Сяргеевіч. Насамрэч, Барыс Ерамеевіч Юрасік нарадзіўся ў маі 1910 года і ў яго з Еўдакіяй Мікітаўнай быў сын Міша, якому 4 ліпеня 1942 года споўнілася чатыры гады.
— Так-так, Міша… Паколькі былі цёплыя ночы, і я пасвіў свойскую скаціну, дык спаў не ў хаце, а ў прыбудове да клуні, у свіране, дзе стаяла сячкарня. У той час, дый цяпер таксама, кароў выганялі рана. І мяне паднімалі яшчэ да ўсходу, каб гнаць рагуляў на пашу.
Усё інакш адбылося ў той дзень ракавы, 11 верасня 1942 года. Прачнуўся ад думкі: чаго ж гэта мяне не будзяць? Зірнуў у шчыліну — на вуліцы ўжо сонца свеціць, а паблізу свірана натоўп: бабы з дзецьмі. І побач з імі — людзі з вінтоўкамі, у нямецкай форме — гэтыя самыя каты, будзем так іх называць. Сонца ўзнялося ўжо высока (мо гадзінаў 10-11 было). Тады ж ніхто гадзіннікаў не меў, час у вёсцы вызначалі выключна па сонейку.
Прыціх, прыслухаўся, як бабы гутараць па-беларуску (там сумесь была ўкраінскай з беларускай. Так, відаць, і зараз гавораць). Праз нейкі час бачу, падыходзіць да людзей фашыст: у адрозненне ад іншых, што стаялі ў касках, ён быў пры пагонах, у фуражцы.
Калі ён падышоў, расчынілі вароты ў Верамеевай клуні і ўсіх людзей, гэтых жанчын з малымі, загналі на ток. Паколькі дзед Верамей меў двух сыноў, дык клуню падзяліў між імі напалову. Ураджай тады быў надзвычай добры, уся яна была запоўнена збажыной. Свабодным заставаўся толькі ток, таму ўсіх гэтых людзей, чалавек 50, туды памясцілі.
Сярод іх апынуўся і сын тутэйшага паліцэйскага, які добраахвотна служыў фашыстам. Калі ўсіх пагналі на ток, той хлопец усё крычаў: “Паліцай, паліцай!” Ды немцы слухаць яго не захацелі, нават штурхнулі ботам у зад і кінулі ў агульную кучу.
Мужчын там не было, бо яны трапілі ў іншы хлеў. Так рабілі: баб з дзецьмі асобна, мужыкоў асобна. Мне ўжо не давялося іх бачыць, а жанчын бачыў усіх.
Калі іх загналі ў клуню, мне падумалася: “Вось пашчасціла, што ў свіране заначаваў”. Але ж дарэмна радаваўся: нейкаму фашысту “стрэліла ў галаву” праверыць, ён адчыніў дзверы маёй схованкі, убачыў мяне і заверашчаў, схапіў мяне за грудкі і піхнуў да таго народу, а потым запоры лязгнулі.
— Як паводзілі сябе людзі перад пакараннем?
— Цёткі разважалі паміж сабой: “Мо яны нас сюды загналі, бо вёску рабуюць. Немцы ўжо адступаюць ад Масквы і, каб мы ім не перашкаджалі, тут замкнулі. Яны кароў, свіней, коней забяруць, тады нас і выпусцяць”. Да апошняга ім не верылася, што фашысты пачнуць страляць, а тым больш паліць жывых людзей.
(Тут суразмоўца расхваляваўся. Папрасіў яго працягваць расказ праз некалькі хвілін).
— Як паводле сонца, дык блізіўся поўдзень, калі расчыніліся вароты. Каты ўвайшлі. Іх было чацвёра. Салдаты сталі ў шарэнгу, а афіцэр — найгалоўнейшы з іх, які расстрэльваў, — падышоў да нас на ток. Жанчыны ўзрадаваліся і спыталіся: “Ну, што будэтэ выпускаты?”. Ён заўсміхаўся, зарагатаў і сказаў на нямецкай: “Я-я!”
У глыбіні гэтай клуні меўся яшчэ свіран з засекамі, куды ссыпалі абмалочанае зерне. Пра гэты свіран карнікі ведалі, падрыхтаваліся. Відаць, усё яны вывучылі перад тым як дзейнічаць. І калі першыя жанчыны заспяшаліся да выхаду, гэны фашыст піхнуў дзверы ў той свіран з засекамі для зерня — і ўсіх туды! Бабы загаласілі. Ужо адчулі, мабыць, што гэта смерць.
Ну, а мне, як дадзена было Богам шчасце выжыць, дык чамусьці не спяшаўся на выхад. Засталося нас ззаду пяцёра, каго фашыст спыніў вокрыкам: “Стойце!” — і адпіхнуў да сцяны, махнуўшы рукою, а над астатнімі ўчыніў здзек ды расправу.
Памятаю жанчыну з немаўляткам на руках. Кат выхапіў у яе дзіця месяцаў трох-чатырох і — аб ток. Як дастаў фашыст пісталет, я з хлопцам Васем (прозвішча ягонае не ведаю, памятаю толькі, што быў маім аднагодкам ці трохі маладзейшым за мяне) адразу пападалі тварам уніз на зямлю. А немец пачаў выводзіць са свірана па пяць чалавек і страляць.
— Усіх забіў?
— Не, толькі тых, каго выводзілі. У тым ліку адзінага мужчыну, што чамусьці аказаўся ў гэтай клуні. Ягоная вясковая мянушка — Цудзік. Ён быў вельмі маленькага росту і меў вельмі прыгожага каня, на якім заўжды заязджаў на свой падворак галопам, мо за тое яго і клікалі Цудзікам…
Калі кат настраляўся, немцы выйшлі і вароты зноў замкнуліся. Хто быў жывы — узняўся, хто паранены — стагнаў. Людзі ад жаху ціха перапытвалі: “Як жа так?!” Сцішыліся, калі зноў з’явіўся гэты самы кат, які стрэліў колькі разоў у той бок, дзе нехта паварушыўся… Прыйшоў ён і ў трэці раз, зноў — два стрэлы і лязгат запораў… Быццам, на гэтым усё і скончылася…
Вася мне прашаптаў: “Віця, я не ранены ў шчаку?”. Я супакоіў: “Не. У цябе толькі ўся шчака ў слінях”. А яму ад страху падалося, што гэта кроў…
Хвілінак трошкі прайшло. Клуня, дзе нас расстрэльвалі, знаходзілася як раз пасярэдзіне вёскі. Сонечныя промні ледзь-ледзь траплялі праз шчыліны на ток. Раптам мы адчулі дым. Вёску палілі, і ад суседняй хаты ўжо падыходзіў агонь. Хто жывыя, гавораць: “Неяк трэба ратавацца”. Усе ўзняліся. Праўда, застрэлены Цудзік сваімі нагамі ўпёрся ў падваротню. Цела трохі адцягнулі. За падваротняй мелася шчыліна, зусім невялікая, але вылезці было можна. Вася быў невялічкі, дык ён пралез у тую дзірку, адамкнуў запоры (там былі такія вялікія шыны з крукам, які накідваўся), і жывыя (а іх заставалася большасць з той паўсотні, што апынуліся ў гэтай пастцы) кінуліся на выхад.
Сярод іншых быў і ўнук Верамея, звалі яго Міця. І яго матулечка, Верамеева нявестка, цяжка параненая, была з ім. Яна ўзняцца не магла. І вось я памятаю, як Міця гаварыў ёй: “Мамо, пойдэм”. А яна шаптала: “Сынку, я не магу, іды одын”. Ён выратаваўся, я гэта знаю.
— Так, вы прыгадалі Міцю Юрасіка, аднаго з трох драмлёўцаў, што засталіся жывымі. А як вы ўратаваліся?
— Тады, памятаю, падумаў: куды бегчы? Вецер быў з усходу — з таго боку, адкуль акупанты пачалі паліць вёску. Рабілі гэта метадычна: ахапілі Драмлёва ланцугом, падпальвалі з першай хаты, калі яна ўспыхвала, ішлі да наступнай.
Людзі, што выйшлі з клуні, кінуліся ў невялікі луг, што раскінуўся за будынкам. Фашысты гэта ўбачылі і заверашчалі, беглі нас лавіць. А мы ўрассыпную.
Разам з Васем я пабег да дарогі. Але майго таварыша, відаць, залапаў нейкі фашыст. Ён загінуў. А я нёсся, не азіраўся, толькі чуў злыя крыкі за спіною. Дабег да хлява, дзе дзядзька Барыс трымаў жывёлу. Адчыніць было проста: у тыя часы хлявы не замыкалі — толькі кручок накідвалі (да вайны вяскоўцы яшчэ не ведалі рабункаў). Я заскочыў у хлеў і праз шчыліну накінуў кручок зноў, каб падавалася, што ўнутры няма нікога. Але хутка і тут саламяны дах запалаў, тады перабег я ў блізкі склеп, дзе трымалі на зіму бульбу. Аднак і туды даляталі іскры ад хаты, якая гарэла. Знайсці месца, дзе няма пажару, было немагчыма: там немцы стаялі ланцугом. І тады я кінуўся проста на агонь, па вясковай вуліцы. Але — гэта ў памяці са мной да смерці застанецца — не хапіла кіслароду, а ў думках пранеслася: “Вось тут і ёсць мая смерць”. Ды Бог, відаць, хацеў, каб я выжыў: пайшоў нейкі холад ад зямлі, і я ачуняў, узняўся, дабег да апошняй хаты, за ёй — вялікае бульбянае поле, у бульбоўніку схаваўся. Толькі тады адчуў, як страшэнна баляць ногі. Яны былі цалкам абпаленыя, а я ўвесь чорны, падсмажаны. Нейкі мужчына схіліўся нада мной. “Што там? — пытаецца. — Дзе людзі ўсе?” Я махнуў рукой: забітыя, гараць. Ён войкнуў і хутчэй пайшоў прэч.
Ісці я больш не мог, поўз на карачках амаль кіламетр да Сцяпанкаў. З блізкага хутара ехала падвода, фурман пазіраў, як гарыць Драмлёва. Я замахаў яму рукою сваёю: спыніся! А ён, як мяне пабачыў, стаў пугай біць кабылу і паехаў на злом галавы.
Я ўзняўся, пайшоў лугам па вострай пожні босымі  абпаленымі нагамі. Зноў упаў, усё ў вачах затуманілася.
Знайшлі мяне сцяпанкаўскія… Прабачце, расхваляваўся… Нейкі малады мужчына ўзняў на рукі і панёс у вёску, увесь у слязах…
Праз некалькі дзён на нядзельную службу ў царкву прыйшла Марыя Магер з Лойкаў. Жанчына была бяздзетная, зайшла ў школу, дзе я ляжаў, спыталася: “Ты да мяне пойдзеш?” Я адказаў: “Так”. Яе муж Якаў прыехаў па мяне і забраў у Лойкі. Там цёця Марыя мяне лячыла, паставіла на ногі.
Пражыў у Магераў амаль восем гадоў, вывучыўся на трактарыста, працаваў у Жабінкаўскай МТС, а ў маі 1950-га вярнуўся да маці і сясцёр у Бабруйск. Потым была армія, у снежні 54-га паехаў у Рыгу. Тут застаўся, стварыў сям’ю і жыву дасюль. Зараз мне 83 гады, мару дажыць да 75-годдзя драмлёўскай трагедыі, каб прыехаць на месца, дзе некалі выратаваўся ад смерці.
Гутарыў Анатоль БЕНЗЯРУК.
P.S. Інтэрв’ю было ўжо падрыхтавана ў друк, як, перачытваючы тэкст, раптам спатыкнуўся амаль на першай фразе: “Мая радзіма — Магілёўская вобласць, вёска Збышын…”. Адкуль я ведаю гэтую вёску? Я ніколі не бываў у Збышыне… Ці ўсё ж бываў?.. Рука пацягнулася да кнігі на паліцы. Амаль імгненна адшукаўся раздзел “Збышын”… У той кнігі было імя: “Я з вогненнай вёскі”…
Збышын згарэў на 83 дні раней за Драмлёва…
Такі вось лёс: “Бог, відаць, хацеў, каб я выжыў”…

Поделиться ссылкой:

Popularity: 1%

Оставить комментарий

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.

Top