“Спасцігаю сэнс і шлях…”

“Спасцігаю сэнс і шлях…”

Алесь Каско

Паэт Алесь Каско, які 10 снежня адзначыў 65-ы дзень свайго нараджэння, – вельмі неардынарная і, на маё ўражанне, загадкавая асоба. Творца-інтэлектуал са сваім светапоглядам, сваімі мастацкімі схільнасцямі і арыенцірамі. У адным з інтэрв’ю ён адзначыў: “Кожны творца выказвае праз слова перш за ўсё сябе”. І далей: “Я ніколі не крывіў душой, быў сумленны ў сваіх вершах. Інакш – які я ёсць у жыцці, такі я і ў паэзіі”.

Першай кнігай “Вестка” (1979) абвяшчае паэт аб сваім прыходзе ў свет – народзінах духоўных:
Краса зямлі маіх бацькоў
кранулася мяне,
малога, –
і я пазнаў сваіх буслоў,
сваю зару, сябе самога.
Такое было першае адкрыццё; у інтанацыі аднайменнага верша адчуваецца, як радасць перапаўняе душу аўтара, збівае дыханне. Неўзабаве выкрышталізоўваецца і паэтава крэда: “служыць Радзіме і красе”. Але ўжо ў ранніх творах А.Каско гучаць трывожныя ноткі, таму што прыходзяць адкрыцці іншага парадку, паўстаюць пытанні, якія выклікаюць разгубленасць, збянтэжанасць, недаўменне: чаму, як той зялёны лісцік на дрэве, раптоўна абрываецца маладое жыццё (верш “Лісцік”), чаму за адданасць і любоў нярэдка плацяць чэрствасцю і жорсткасцю (“Стары сабака”), чаму родная мова, што змалку стала тваёй сутнасцю, робіцца для іншых прычынаю насмешак (“Зваротная сувязь”)?.. Імкненне пераадолець супярэчнасці і дысгармонію перамяжоўваецца з абвостраным усведамленнем канцовасці зямнога існавання, фізічнай абмежаванасці натуральнага “права жыць, тварыць”.
У 1979 годзе паэт піша адзін з самых вядомых для нас вершаў “О лёс мой, выказацца дай…” Верш-малітва заканчваецца фаўстаўскім кампрамісам: “…усё вазьмі і толькі сэрца пакінь і выказацца дай!”. У аглядзе тагачаснай маладой паэзіі крытык Тамара Чабан заўважыла ў гэтым максімалізме А.Каско не толькі “сур’ёзны, усвядомлены падыход да творчасці, разуменне яе як самаахвярнай высокай місіі”, але і паспяховыя крокі да наватарства, калі “лірызм суседнічае з іроніяй, рэальнасць з умоўнасцю, дзе канкрэтны малюнак абагульняецца, як бы пераносіцца ў другое вымярэнне” (“Маладосць” №3, 1981). З гэтым пранікальным позіркам у перспектыву ягонай творчасці нельга не пагадзіцца. Малюнак роднага Палесся, напрыклад, набывае ў А.Каско біблейскі размах; сярод бязмежнага вясновага разліву ягоны лірычны герой пачуваецца стваральнікам і адраджэнцам, здатным “з чыстага ліста пачаць жыццё сваё і ваша” ( верш “Палессе. Паплавы. Паводка…”). Гаворка тут перш за ўсё пра маральнае, духоўнае адраджэнне, без якога чалавек можа эвалюцыянаваць да абсурднага выніку (“Эвалюцыя”):
Стаў цесны чалавеку свет вялікі.
Напяў ён цяглі ды напружыў мозг,
спусціўся ў нетры атама і ўсклікнуў:
вось ён, былы і …будучы хаос!
З вуснаў самога аўтара ведаю пра непахісны прынцып паэта Алеся Каско: кожны наступны зборнік павінен пераўзыходзіць у мастацкіх адносінах папярэдні, інакш аддаваць яго ў выдавецтва не варта, дый не мае сэнсу. Што свайму правілу ён адданы, спачатку сведчылі нават назвы кніг: “Вестка”, “Скразная лінія”, “Набліжэнне”, “Час прысутнасці”, і толькі пасля выхаду ў 1994 годзе апошняй з пералічаных, у якой напоўніцу праявіліся тэматычны абсяг і ўласны стыль і якая заслужана была адзначана Літаратурнай прэміяй імя А.Куляшова, ён перастаў падкрэсліваць паслядоўнасць поступу фармальна. Проста неабходнасць творчага ўзыходжання стала неад’емнасцю. Аднак найноўшую сваю кнігу, дзе выбраныя творы і вершы апошніх гадоў пададзены ў храналагічным парадку, аўтар зноў назваў яскрава, выпукла, з пэўным падсумаваннем – “Межавыя знакі” (2014).
На маю думку, мяжа вымяраецца ў паэта не з году ў год, не ад кніжкі да кніжкі, а нечым большым, схаваным па-за часам і прасторай: гэта неадтаемнены свет – адчужаны і халодны, што так нясцерпна цягне да сябе паэта ажывіць і напоўніць яго цяплом пачуццяў, дыханнем, вобразам. І рушацца межы, што аддзяляюць яго. Абуджаная энергія загадкавага свету і энергія паэтавай душы ўзаемапранікаюць, утвараюць “выбуховую сумесь” і рэалізуюцца ў слове як адно цэлае. Узорам можа служыць верш “Віхор”, дзе праз сімвалістычны вобраз перадаецца ўзрушэнне ад страты найшчасліўшых імгненняў, што ў маленстве здаваліся вечнымі:
… Бурліць ён неўтаймоўна,
нібыта гэта памяць звар’яцела,
не ў змозе на сябе саму забыцца,
нібы віной не час, не лёс, а я.
Калі б у хаас нож маланкай выцяў,
кроў пырснула б не д’яблава – мая.
Памяць не можа забыцца – на самую сябе! На такіх сутыкненнях сапраўднага і ўяўнага, лагічнага і незвычайнага грунтуецца сэнсава-вобразная будова вершаў А. Каско. Такі амаль пастаянны стан душы і спосаб мыслення паэта, пра што б ён ні вёў медытацыю, якія б узрушэнні ні перажываў. Радасная ілюзія вяртання ў апусцелы родны кут, каб “згадваць і пісаць”, абарочваецца ў рэшце рэшт роспаччу: “тыдзень, два – і засумуеш, і – хоць да сабакі на ланцуг”. Нечаканая сустрэча з незнаёмым, у чыіх вачах тоіцца юдава здрадлівасць, выклікае ў лірычнага героя не страх і засцярогу, а горкую ўсмешку: “прадасць – дык за гэтыя грошы ладны крыж і цвікоў прынясе”.
Рэзкія павароты і зломы ў пачуццях, настроях, думках у псіхалогіі як навуцы называюцца абрывамі шаблонаў, і яны ў Алеся Каско не здаюцца знарочыстымі, штучнымі, бо ў іх заўсёды – выбухі паэтавага смутку, найчасцей – болю (рэдкае пачуццё радасці праяўляецца ў яго не выбухам, а толькі ўсплескам):
Няшчырыя мы нават у канцы,
калі ў жалобе тоўпімся над мёртвым…
Гэта – санет, які ад самага пачатку ўражвае суровасцю і бескампраміснасцю, бо гаворка ў ім пра тое, пра што мы не кажам уголас і ў чым не заўсёды прызнаемся самім сабе, – пра нашу эгаістычную прыроду, як бы ні стараліся ўтаіць яе за вонкава добрапрыстойнымі паводзінамі. Замест таго, каб заглыбіцца ў лёс чалавека, якога праводзяць у апошні шлях, перажыць чужую трагедыю як уласную, што здарыцца рана ці позна, але непазбежна, прысутныя на хаўтурах “на шчырую слязу скупцы” міжволі ўсцешваюцца тым, што вось яны “размінуліся з чаргою” і ўзвышаюць сябе над “паніклым галавою, хто і прапойцам слыў, і хліпаком”. Злавіць сябе на эгаізме і двурушнасці – гэта крок да ачышчэння сваёй хрысціянскай душы, аднак жа ці кожны робіць яго? І таму да крайнасці абвастрае свой горкі роздум паэт, даводзіць да фантасмагорыі і містыкі пахаванне нябожчыка ў заключных радках санета:
Дык ён, калі б ажыў хоць на хвіліну,
сам прыпляскаў бы вечкам дамавіну
і сам, каб мог, прысыпаўся б пяском.
Жорстка? Так. Але гэта праўда жыцця. І так шчыра яе сказаць не кожны з нас зможа.
Арыгінальнымі зместам і формай мне падаліся вершы “Ваўкі”, “Ільвіцы”, “Страўсы”, у якіх у вобразах драпежнікаў і іх ахвяр яскрава праглядаюцца чалавечыя рысы і ў якіх так шмат аналогій паміж дзікай прыродай і цывілізаванай людской супольнасцю. У трэцім са згаданых вершаў з немалой доляй скепсісу намаляваны вобраз страўсаў – нявольнікаў экзатычнага бізнесу, што практыкуецца і ў нашых шыротах. Становішча, у якім яны апынуліся, увасабляе сабой не толькі гвалт над прыродаю, а і несвабоду наогул:
Калі б іскрынкай згадка апякла,
калі б прачнуліся аднойчы гены,
як моцна біліся б яны аб сцены
і як ламалі б ногі аб пруты!

Ды волю дай – з кустоўяў і балот,
дзе не бліснеш ні хуткасцю, ні спрытам,
вярнуўся б вяла кожны да карыта
і ў сораме схаваў бы галаву.
Не ведаю, да якога вершаванага жанру адносіць сам аўтар алегарычныя творы, – да балады, прытчы ці байкі, але адно сведчанне бясспрэчнае: ён і зараз у творчым пошуку.
Адметная грамадзянска-патрыятычная лірыка А.Каско. На гэта ў свой час звярнуў увагу Уладзімір Калеснік, які зазначыў, у прыватнасці, што паэт “бачыць народ супярэчлівым і не раіць нікому ідэалізаваць яго, пакладацца толькі на яго, бо “пакорлівы ён і адважны, лайдак і руплівец – народ” (“Полымя”№12, 1994). Неад’емная часцінка яго, паэт і ў часы расчараванняў не перастае свой народ “з болем і верай любіць”, шукае апірышча ў людзях свядомых і мужных, бярэ ў прыклад гістарычныя постаці К.Каліноўскага, І. Грынявіцкага, Я.Купалы ды іншых. З думаю пра самаахвярнікаў А.Каско стварыў абагульнены вобраз Першага, які не баіцца нават “самім народам збітым з ног ляжаць на зледзянелым бруку” (верш “Першы”). Так што і тут паэт застаецца сабою – абвяргае навязаны нам колісь савецкі пастулат пра святасць народа і глядзіць на яго не позіркам пакланення і замілавання, а позіркам праўды, ісціны. Ён далёкі ад творцы, выведзенага ў вершы “Мастак малюе сваё…” Што ж малюе мастак? Ціхую бруістасць аблокаў. Квяцістую стужку дарогі. Смугу вясновага далягляду. Але не бачыць ці не хоча бачыць, як гэтыя аблокі хутка “абрынуцца сераю, ртуццю і шмат іншым яшчэ”; што квяцістая дарога “абмінае пасечаную, бы гадзюка, рачулку і вёску з пакрыжаванымі вокнамі”; што за вясновай смугою “зусім не радасцю свецяцца апрамененыя мірным атамам нашчадкі тых, хто народжаны быў пад палыноваю зоркаю.” Гаворка тут, вядома ж, не пра заскарузласць поглядаў ці наіўнасць мастака, – маўляў, “не можа Айчына быць непрыгожаю”, – а пра свядомую няшчырасць, прыстасавальніцтва.
Існая прыгажосць не штурхае да крывадушнасці, наадварот, напаўняе святлом і гармоніяй. Алесю Каско дадзена глыбока адчуваць яе і перадаваць багатымі фарбамі і метафарамі:
Я вымыўся сёння ў настоеных росах
і выцерся хмаркай – льняным ручніком:
на ім вецер
сонца з-за лесу выносіў,
ажно верх яліны заняўся дымком…
Хараство пабуджальнага матыву і ўвасаблення яго ў паэтычным слове назіраем у многіх іншых вершах аб прыродзе – “Стыхія”, “Дрэвы”, “Рэдкі настрой”, у творах пра жыццёвыя вытокі – “Зноў я дома, дома, дома…”,”Зялёны конік маленства”, “Двойчы ў адной рацэ”, пра каханне – “Скрыпачка”, “Чорным хлебам варону кармлю…”, “Познія спатканнні” і г.д. У іх няма пасіўнай сузіральнасці хараства, яны з тонкімі адценнямі аўтарскіх настрояў, у большасці сваёй – роздумна-філасофскія і, як правіла, з пульсаваннем гарачых, таму неардынарных думак. Напрыклад, распаўсюджаную формулу інтымных узаемаадносін – я моцна кахаю цябе, але не менш і ўласнай воляй даражу – А.Каско паглыбіў да парадаксальнага, на першы погляд, і ўсё ж спаўна рэальнага, праўдзівага варыянта: “Ты мне ў душу жыццё ўдыхнула, калі пакінула мяне”. Гэтай высновы, думаю, не аспрэчыць ніводзін з тых, хто перажыў бязладнае, марнатраўнае, згубнае каханне… А вось як востра, праз боль і ўсмешку, перадаецца пачуццё адзіноты і прагнае жаданне не быць аднаму, пераадолець прыгнечаны стан:
Мігціць, ледзь тлее дух ліхтарны.
Бязлюдна ў вуліцах, адно
бушуюць дрэвы ды з кавярні
габоя ўсхліпванне чутно.

Ні спаць, ні думаць… Усё роўна,
хто ў дзверы грукне: акурат
прымаць гасцей – хай там вандроўнік,
п’янтос ці з брытваю вар’ят.
Паэзію Алеся Каско нельга цалкам аднесці ні да традыцыйнай, ні да мадэрнісцкай плыні. Проста ён сталы самабытны паэт, які на праявы свету адгукаецца адпаведна свайму ўспрыманню, светапогляду, майстэрству. У яго рэдка знойдзеш адну і тую ж “мадэль” верша, інтанацыю, рытміку, ён стараецца пазбягаць паўтораў нават у рыфмоўцы радкоў (так і здаецца, што ўсё большая перавага верлібру, вольнаму вершу аддаецца ім таму, што ўсё больш вычэрпваюцца слоўныя сугуччы). Трывала, як адна з самых характэрных рысаў, у творчасці А.Каско ўкаранілася метафарычная ўмоўнасць, – настолькі, што нярэдка выклікае недаўменныя пытанні ў рэаліста-педанта. Як, маўляў, можна прысуседзіцца “да сабакі на ланцуг”, або шчымець душою “ў шчылінцы святла”, або “белым сцягам” павесіць “песню лебядзіную на суку”?.. Між тым падобныя ўмоўнасці спрыяюць паўнаце і экспрэсіўнасці паэтычнага выказвання і з’яўляюцца асновай многіх і многіх вершаў паэта. Запамінальная, напрыклад, заключная страфа верша “Вуліца”, дзе аўтар іранізуе:
Не, нам высокае бліжэй –
з птушынага палёту
або з падробленых гірляндаў на слупах
натоўпы сузіраць, – адтуль,
адкуль не можам
сляпому кій падаць, а ўпалага падняць.
Лірычнаму герою Алеся Каско блізкае і высокае, і зямное, яго не палохае таксама “прорва”, з якое ён пакаяльна выносіць “штосьці світальнае”. Спавядальнае прызнанне віны – даволі часты матыў вершаў паэта.
Неспакойны, дапытлівы аўтар пакідае за сабой права на ўласныя сумненні і інтэрпрэтацыі ў пошуку адказаў на адвечныя “праклятыя” пытанні быцця: “не боязна смерці, а проста да смерці шкада мне жыцця”; “шлях непазбежны, наканаваны – поле перайсці”; “з таго і жывем, што жывем недажынам” і да т.п. І наадварот, пасіўнасць, скептычнае стаўленне да спробаў уздзеяння на свядомасць і душу чалавека, безадноснасць і безасабовасць філасофствавання, – вось што насцярожвае яго і адштурхоўвае ад постмадэрнізму, дзейнікі якога дазваляюць сабе пагарджанне набыткамі папярэднікаў і “неперабудаваных” сучаснікаў. Што раіць сумленным, як сам, творцам паэт? Адказ яскрава чытаецца ў цудоўным вершы пра прастадушнага скрыпача:
Старое грае, – сам стары, –
з усхліпам, зболена, мінорна.
Не чуюць. Слухаюць прытворна
музыкі новае пары.
……………………………………
Над муміямі слёз не льюць,
дык прэч адсюль, каб недзе босым,
расхрыстаным, – зайграць нябёсам:
яны шчэ здатныя пачуць.
Такім чынам, Алесь Каско – гэта інтэлектуал з адкрытым, датклівым сэрцам. Па-свойму, з супастаўленнямі, напісаў пра яго ў штрыхах да творчага партрэта Леанід Галубовіч: “Калі б я вызначаў яго месца ў берасцейскай паэзіі, то паставіў бы яго паміж А.Разанавым і Н.Мацяш: Алесь – мысляр, Ніна – лірык, а Каско спалучыў гэтыя два літаратурныя разгалінаванні, батанічна кажучы, прышчапіў іх. Безумоўна, што гэта няпроста яму давалася, і перш чым займець вынік, былі пошукі, страты, ломка паэтычных прыхільнасцяў” (“Дзеяслоў” №6, 2011).
У працытаваным вышэй вершы А.Каско пра старога скрыпача закранаецца таксама сённяшняя праблема слухацка-чытацкай аўдыторыі. Застацца без чытачоў – гэта, я ўпэўнены, пакуль што паэту не надта пагражае, бо шчырага і мудрага суразмоўцы звычайна не цураюцца, хоць зрэдку, але маюць патрэбу ў ім.


 

Popularity: 1%

1 Comment Posted

  1. З днём нараджэння, здароўя добраму паэту.

Оставить комментарий

Ваш электронный адрес не будет опубликован.


*