Быль пра лёгкі хлеб

Быль пра лёгкі хлеб

IMG_9100Нарыс

Кожную крошку зберажэ той, хто ведае сапраўдны кошт хлеба. Не той, які на цэнніках пазначаецца. А тую яго цану, што бывае роўнаю жыццю. Былы непаўнагадовы вязень фашызму Аляксандр Каленікавіч Батуля ведае пра тое не з кніжак і стужак пра вайну. Гэта частка ягонага доўгага жыцця, што “прапісалася” ў памяці назаўжды.

У нагах праўды няма?

НАША ЖЫЦЦЁ сплецена з каруначкаў сустрэч. Часта яны незапланаваныя, а таму яшчэ больш каштоўныя ды цікавыя.
Пра 88-гадовага Аляксандра Батулю ўпершыню пачуў ад масквіча Сяргея Лебедзева. Шукаючы свае сямейныя карані-вытокі, той выпадкова трапіў у рэдакцыю, а затым і ў Багны, дзе й пазнаёміўся са старажылам. Ад гэтага знаёмства застаўся ў захапленні:
— Што за светлая галава! А памяць — малады пазайздросціць. Пры нагодзе пазнаёмцеся, паслухайце пра лёс чалавека, які шмат пабачыў у жыцці.
Спаткацца давялося толькі праз год, калі ў раёне распачаўся міжнародны праект “Вёска, якая не павінна знікнуць”. Тады і высветлілася: Аляксандр Каленікавіч — вязень фашызму, 16-гадовым юнаком быў вывезены на прымусовую працу ў Германію.
Стваральнікі праекта нават спадзяваліся арганізаваць праз доўгія гады сустрэчу для Батулі і ягонага знаёмага з Пружаншчыны. Улетку 1942 года яны разам ехалі ў вагоне-“цялятніку”, а потым разлучыліся на нямецкай зямлі… Але ж — гады, хваробы… Адным словам, не спляліся карункі, не адбылося (і ўжо ніколі, на жаль, не адбудзецца) той перадачы кшталту “Знайдзі мяне”…
Затое паразмаўляць з Аляксандрам Каленікавічам у ягонай хаце давялося, і, скажу шчыра, словы майго госця з Масквы ўспомніў не аднойчы.
Мы, маладзейшыя, сядзелі радком, а ён — каб хоць на хвілінку прысеў! — усё гаварыў і гаварыў, з гумарком, часам нават нешта надта дасціпнае, амаль хлапечыя іскрынкі прабіваліся ў ягоных рухах, словах, як прыгадваў няпростае сваё юнацтва.
Сустрэў нас Батуля, быццам сто гадоў былі знаёмыя.
— У нагах праўды няма, кажаце? А дзе ж тады яна?! — тут зірнуў за запечак і дадаў: — Як, паны, прысяду — мо й не ўстану. А пакуль “танцую” — жывы. Так вам скажу: лепей на сваіх дваіх, хоць і крывых, — тады даўжэй чакаць, пакуль на пагост панясуць!

“Жывы тавар” для Рэйха

У ГОСЦІ ДА БАТУЛІ ўдзельнікі праекта трапілі ўзімку. На дварэ стаяў, чакаючы вясны і гаспадарскай рукі, ягоны трактар, падворак быў чысценька прыбраны — не столькі снегам, колькі працавітым чалавекам. Было заўважана адразу: жыве тут самавіты чалавек, што прывык кланяцца толькі зямельцы-карміцельцы.
Ягоны расказ — больш пра вайну, пра тое,што давялося перажыць у ліхалецце.
…Яшчэ да першых выбухаў старыя гаварылі ў трывожным прадчуванні:
— Будзе вайна — хлеба не будзе.
З маленства і дасюль Аляксандр Каленікавіч не ўяўляе жыцця без працы. Таму, відаць, і поры года згадваў ён у час сустрэчы па працах на зямлі.
— …толькі бульба ўзышла. Быў чэрвень сорак другога, як з’явіўся загад — маладых вяскоўцаў везці на падводзе на чыгуначны вакзал у Жабінку.
Батулі жылі тады ў Залуззі, у сям’і было пяцёра дзяцей, сярод іх Саша — старэйшы. На бацькаў падворак зайшоў солтыс і моўчкі працягнуў паперу.
— Нас двух маладзёнаў з вёскі ў той дзень у Нямеччыну адправілі. Кароткія зборы — далёкая дарога…
А на станцыі такіх гаротнікаў чакаў цягнік пад парай. Паўз жывы калідор з немцаў і паліцаяў, узброеных вінтоўкамі ды аўтаматамі, прагналі будучых пра-цаўнікоў Рэйха ў вагоны (прычым, не ў “цялятнікі”, а ў пасажырскія). Хацелася даць драпака, ды азірнуўся: на даху — аўтаматчык… Куды тут уцячэш?!
Загрукаталі колы, хутка першы прыпынак — Брэст.
— Пагналі на начлег у сінагогу, якая вызвалілася пасля знішчэння яўрэйскага насельніцтва, — успамінаў Батуля. — Гэта самы цэнтр горада, дзе зараз месціцца кінатэатр “Беларусь”. Спалі ў тую ноч проста на падлозе, радаваліся і таму, што салому падсцялілі, затым памылі, падстрыглі, нейкімі мазямі памазалі.
Немцы, вядома, народ педантычны, чысціню любяць. Ледзь-ледзь узялося на світанак, пачалі вопратку “асмажваць” (правялі санапрацоўку, каб нейкую заразу не прывезлі “госці” сваім новым “панам” у “падарунак”).
…Зноў гулкія рэйкі панеслі ў невядомасць. Цяпер ужо для “жывога тавару” вагоны падагналі таварныя. Новы прыпынак з прапаркай-дэзынфекцыяй — у Гародні, дзе пачалі адбіраць мацнейшых, а хваравітых адбракоўваць. Акупанты клапаціліся і пра тое, каб “тавар” быў цягавітым, таму перад новай пагрузкай выдалі паёк: кальцо каўбасы з хлебам.
Хутка развіталіся з радзімай, не ведалі: мо і назаўсёды. Увесь далейшы шлях, чацвёра сутак, гастарбайтараў не выпускалі, сілкаваліся пахлёбкай.

“Драўляная галава”

У ФРЫДРЫХСОРЦЕ, прыгарадзе Кіля, на марскім узбярэжжы, людзей з вагонаў і перагрузілі на баржу. Калі тая прычаліла, пагналі, як скаціну, у глыбокі кар’ер, дзе пад адкрытым зорным небам правялі першую ноч на нямецкай зямлі пад наглядам фашыстаў з сабакамі.
— Спалі пад іх пільным вокам, — згадвае далей Батуля. — Уранку немцы прывезлі зборныя баракі, загадалі іх ставіць. Шаснаццаць баракаў, у кожным — па шэсцьдзясят чалавек, усяго сагналі ў кар’ер прыблізна тысячу чалавек.
Той працоўны лагер, абнесены калючым дротам у некалькі радоў, пільнавалі аўтаматчыкі на вышках. Непадалёку быў завод, на якім давялося працаваць. Наглядчыкі размеркавалі “працоўную сілу”. Кожнага пыталіся, на што здатны, якую спецыяльнасць мае.
— А я, хлопец вясковы, ніякага разумення пра тое не меў. Халера яго знае, хто такі фрэзероўшчык? Вось і запісалі мяне ў вучнёўскі цэх, бо не ведаў ні такарнай, ні слясарнай справы. Навучанне — на нямецкай мове, на шчасце, яе я добра вучыў у школьную пару.
Лагерныя “настаўнікі” кожны тыдзень правяралі, чаму “вучні” навучыліся. Калі што не так — сярдзіта цадзілі праз зубы:
— Гольцкопф! (Гэта значыць “драўляная галава” — невук-тугадум).
Хто не спраўляўся, невукам заставаўся, трапляў у грузчыкі. Нарэшце адабралі трынаццаць лепшых, якіх перавялі ў рамонтна-слясарны цэх.
Сярод гэтага “чортавага тузіну” аказаўся і сямнаццацігадовы Саша Батуля.

Як бы наесціся ўдосталь…

ЛЁГКІМ ХЛЕБ бывае толькі ў казцы, у сапраўднасці — інакш. Пра тое хлопец даведаўся з першага дня ад старэйшых ды больш вопытных:
— Няма на чужыне хлеба лёгкага, браток…
…Гучны крык — рэзкая каманда. Галовы адрывалі ад падушак у бараках а шостай гадзіне раніцы. Сярод многіх працаўнікоў бег на пастраенне і ён — той, што страціў раптоўна імя і прозвішча, застаўся толькі абязлічаны заводскі нумар — 6105. Лічбы, выбітыя на бляшанцы, мацавалі да вопраткі — каб ахоўнікі пазнавалі.
Адрозніваліся і па нацыянальнасцях: беларусы мелі нашыўку ў выглядзе пшанічнага каласка, у рускіх — Георгіеўскі крыж, Сашу залічылі да ўкраінцаў (наш край, як вядома, акупанты аднеслі да рэйхкамісарыята “Украіна”), таму насіў трызубец. А ўсе без выключэння пазначаліся знакам “Ост” (“Усход”): чырвоная павязка на рукаве з гэтымі трыма чорнымі літарамі.
Працавалі з васьмі гадзін раніцы да шасці вечара. Нават думкі не было, каб ленавацца або зайсці ў іншы цэх: сунеш носа туды — трапіш у “кацат” (канцэнтрацыйны лагер).
— Маладыя тады былі, у галаве ўвесь час круцілася: як бы нечага паесці! Бо праца — да поту, а сталаванне… Сняданак — эрзац-кава без цукру. Абед і вячэра — суп з бручкі ды капуста, бохан хлеба на чатырох. За шчасце было, калі ганялі прыбіраць гарох да баўэра. Пабачыш, што наглядчыка няма, незаўважна з’ясі некалькі стручкоў. Вось была радасць!
Паверхам вышэй працавалі нямецкія рабочыя, якім ежу прывозілі ў тэрмасах, нешта пасля іх і гастарбайтарам перападала: для тых і аб’едкі былі добрым харчам.
— Аднойчы я з’еў ажно тры боханы за адзін дзень! — згадвае Батуля. — Пабачыў праз акно, што вязуць прычэп з хлебам. Падпільнаваў каля выхаду, калі іх выгрузілі, схапіў. Куды схаваць? У цэх несці нельга, а тут ідзе назіральнік насустрач. Я кінуў хлеб у акно падсобкі. Праз колькі хвілін заходжу туды: стаіць немец-рабочы і разгублена пазірае на хлеб. Я — за боханы, тады ён усё і зразумеў. Тыцнуў на сваю тумбачку, маўляў — кладзі сюды, а затым дапамог вынесці маю “здабычу” з завода.
Сілкаваўся ў той вечар, і думка юнака не пакідала: “А раптам заўтра мяне заб’юць? Хоць наемся ад пуза!” — гэтак да апошняй крошкі і ўмяў цішком.

Жыццё за калючым дротам

І ЗА “КАЛЮЧКАЙ” жыццё, вядома, не спыняецца, асабліва, калі ты малады.
— Ці спрабавалі ўцячы? — задуменна перапытаў Батуля. — А куды? Уцекачоў хутка знаходзілі, злоўленых жорстка білі. Але ж не да смерці — заводу ўвесь час патрабаваліся работнікі. Аднаго разу забралі ў “кацат” ажно трыццаць чалавек за нявыхад на працу.
Мінула паўгода, як Батуля апынуўся не па сваёй волі на ўзбярэжжы Балтыйскага мора. Паціху жыццё ўваходзіла ў нейкую каляіну. Канечне, усё мела сваю цану: штодзённая 300-грамовая норма хлеба каштавала пяць марак, а касцюм — дванаццаць. Але з радзімы пачалі прыходзіць паштоўкі, у выхадныя выпускалі ў горад. У Германіі не толькі заводскія механізмы былі перадавыя, аднак і ў побыце меліся нябачныя для юнака навацыі: напрыклад, тут упершыню ён пабачыў і стаў ужываць… зубную пасту (раней карыстаўся толькі парашком). Меўся нават клуб, дзе ў вольны час ставіліся спектаклі. У адным, “Запарожац за Дунаем”, хлопец з-пад Жабінкі таксама паўдзельнічаў.
— Можна было і сем’і ствараць, дзеці нараджаліся за калючым дротам, — працягваў свой расповед Аляксандр Каленікавіч. — Асобна скажу пра простых немцаў. Яны ворагаў у нашых асобах не бачылі. Старыя ўвогуле Гітлера не любілі. Ад аднаго з іх і пачуў першым пра разгром фашыстаў пад Сталінградам.

Прыйшоў час вызвалення

ПРЫКМЕТЫ ЯГО адчуваліся з дня ў дзень.
— Увага! Трывога! Неба! — такія каманды ўсё часцей гучалі ў канцы вайны.
Над галовамі ляталі самалёты з амерыканскімі белымі ці чырвонымі савецкімі зоркамі. Рабочыя беглі ў бомбасховішчы (для нямецкіх пабудавалі асобнае — глыбокае і надзейнае, з тоўстымі сценамі. Аднойчы Саша схітрыў: сарваў павязку “Ост” і схаваўся ад налёту разам з нямецкімі рабочымі).
Нарэшце прыйшоў дзень вызвалення. 2 мая 1945 года ўпершыню ніхто з наглядчыкаў не завітаў у баракі. Работнікі самастойна выйшлі на вуліцу. Нібыта ўсё, як заўжды: на вышках ахоўнікі, але ў той дзень на працу не павялі, толькі пакармілі.
Над дахамі з’явіліся белыя сцягі. Праз чатыры дні прыйшоў наглядчык з пісталетам і падрыўнікі, загадалі хутка збіраць рэчы ды ісці ў сховішча. Аднак гастарбайтары прадчувалі: немцы прыйшлі, каб на той свет “запрасіць”, нездарма ўзрыўчатку з сабой прыхапілі… Вырашылі, як пачне наглядчык страляць, — возьмемся за камяні.
— Быццам статак авечак, стаялі мы і пазіралі, — успамінае той ранак Аляксандр Каленікавіч, — але каманды больш ніхто не выконваў. Немцы не наважыліся страляць. У тую ноч мы не клаліся спаць. Усім хацелася жыць! А назаўтра ўжо ніводнага наглядчыка і ахоўніка ў лагеры не было.
Дзесьці апоўдні пры-ехалі амерыканцы, што расказалі пра капітуляцыю Германіі. Прапаноўвалі ехаць з імі, ды большасць спадзявалася вярнуцца на Бацькаўшчыну.
Месяц пра іх ніхто не згадваў, пакуль на завод не завіталі вярбоўшчыкі з Савецкага Саюза. Тыя палымяна, нібыта на мітынгу, казалі:
— Вашы маладыя рукі Радзіма чакае!
А затым, як колішніх гастарбайтараў грузавікамі павезлі на чыгунку ў Кіль, прамовы змяніліся:
— Вы правініліся, бо на немца рачкавалі!
Калі ў Ростаку Аляксандра Батулю залічвалі ў сапёрны батальён (тры гады служыў на востраве Барнхольм і ў горадзе Сандвік), зноў пачуў папрок:
— Віну сваю будзеце службай загладжваць. Для такіх, як вы, у паходзе іголка павінна быць цяжкай!
Хоць зусім не віна, а бяда была соцень тысяч мірных грамадзян, выгнаных у рабства, што не загінулі пад фашысцкай пятой, а выжылі ў той жыццёвай віхуры.
Маладых працавітых рук сапраўды зачакалася родная зямля. Ёй патрабаваліся стваральнікі. За гады Аляксандр Каленікавіч збудаваў дом, пабраўся шлюбам з Лідзіяй Нічыпараўнай, пражыў з ёю ў каханні 63 гады.
Зараз у Батулі вялізны “капітал”: чацвёра дзяцей, сямёра ўнукаў, адзінаццаць праўнукаў — і кожнаму, каб ведаў-памятаў, распавядае сваю быль пра лёгкі хлеб.
А яго, як вядома, не бывае.
Анатоль БЕНЗЯРУК.
На здымку: вязень фашызму Аляксандр Каленікавіч Батуля.
Фота аўтара.

Поделиться ссылкой:

Popularity: 1%

Оставить комментарий

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.

Top